Uzman değerlendirme yaklaşımı
Bütünleşik enerji varlığı olarak HES
Hidroelektrik santral değerlemesi; arazi ve yapılar, su alma ve iletim sistemleri, türbin-jeneratör grupları, şalt ve bağlantı tesisleri, lisans ve su kullanım hakkı ile gelir üretme kapasitesini tanımlanmış kapsamda inceler. HES'in değeri yalnız kurulu güce dayanmaz. Su rejimi, net düşü, verim, kullanılabilirlik, bağlantı, işletme maliyeti, kalan ömür ve düzenleyici koşullar birlikte ele alınır.
Görev; alım-satım, finansman, teminat, ortaklık, finansal raporlama, sigorta veya yeniden yapılandırma amacıyla hazırlanabilir. Proje şirketi değeri, gayrimenkul, makine-ekipman ve lisans-hak bileşenleri aynı değildir. Kapsam ve değer esası başlangıçta açıklanarak çift sayım önlenir.
Lisans ve su kullanım hakkı
EPDK üretim lisansı, bağlantı ve sistem kullanım düzenlemeleri ile DSİ su kullanım hakkı anlaşması görevin kapsamına göre incelenir. Süre, kapasite, yükümlülük, teminat, ödeme, devir ve sona erme koşulları ekonomik analizi etkileyebilir. Değerleme raporu lisansın veya hakkın geçerli ya da devredilebilir olduğuna ilişkin yetkili kurum kararı yerine geçmez.
Mülkiyet, irtifak, kamulaştırma, kira ve erişim haklarının tesis bileşenleriyle uyumu değerlendirilir. Eksik izin veya devam eden süreç varsa değer üzerindeki belirsizlik açıklanır; onayın kesin alınacağı varsayılmaz.
Hidroloji ve üretim analizi
Akım gözlemleri, su yılları, mevsimsellik, çevresel akış, rezervuar veya regülatör işletmesi ve diğer su kullanımları uzman teknik raporlarla birlikte değerlendirilir. Uzun dönem ortalaması tek başına yeterli değildir; kurak ve ıslak dönemler ile veri kaynağının süresi ve güvenilirliği incelenir. Hidrolojik tahmin değerleme uzmanının bağımsız su modeli olarak sunulmaz.
Brüt ve net üretim, kapasite faktörü, iç tüketim, kesinti, arıza ve kısıntı verileri dönemsel olarak analiz edilir. Geçmiş üretim gelecekteki sonucu garanti etmez. Teknik kullanılabilirlik ile suya bağlı üretilebilirlik ayrıştırılır.
Teknik tesis ve kalan ömür
Baraj veya regülatör, iletim kanalı-tüneli, cebri boru, santral binası, türbin, jeneratör, trafo, şalt, kontrol ve bağlantı tesisleri gözlenir. Devreye alma tarihleri, kapasite, bakım, büyük revizyon, arıza ve yedek parça bilgileri incelenebilir. İnşaat yapıları ile elektromekanik ekipmanın ekonomik ömürleri farklıdır.
Sediment, kavitasyon, su darbesi, jeolojik durum ve yapısal güvenlik özel mühendislik konularıdır. Değerleme, sunulan teknik raporları ekonomik analizde kullanır; baraj güvenliği veya ekipman performans garantisi vermez. Yenileme ve büyük bakım bütçeleri nakit akışında dikkate alınabilir.
Gelir, pazar ve maliyet yaklaşımları
Gelir yaklaşımında üretim senaryoları, fiyat veya destek mekanizması, ikili anlaşmalar, dengesizlik ve piyasa gelirleri, işletme-bakım giderleri, su kullanım ve diğer yükümlülükler, yatırım harcamaları, vergi öncesi nakit akışı ve uygun iskonto ölçütleri incelenebilir. Döviz ve fiyat varsayımları açıkça belirtilir.
Benzer proje işlemleri güvenilir ve kapsamı bilinir ise pazar yaklaşımı destekleyici olabilir. Kurulu güç başına fiyat tek başına yeterli değildir; hidroloji, üretim, yaş, lisans süresi ve borç yapısı farklılıkları ayıklanır. Maliyet yaklaşımı yeni veya özel bileşenlerde kullanılabilir, ancak harcanan maliyet ekonomik değeri otomatik olarak göstermez.
Talep edilebilecek belgeler
- Üretim lisansı, su kullanım hakkı, bağlantı ve sistem kullanım belgeleri
- Tapu, irtifak, kamulaştırma, kira ve erişim kayıtları
- Teknik proje, kurulu güç, ekipman envanteri ve kabul belgeleri
- Hidroloji raporları ile aylık-saatlik üretim verileri
- Bakım, arıza, yenileme ve sigorta kayıtları
- Gelir sözleşmeleri, giderler, bütçe ve yatırım planı
Fiyat, kapasite ve uzun dönem yükümlülükleri
Elektrik geliri serbest piyasa fiyatı, destek mekanizması veya ikili anlaşmaya dayanabilir. Her gelirin süresi, para birimi, karşı tarafı ve fiyat belirleme yöntemi ayrıdır. Destek süresi sonrasındaki fiyat varsayımı bugünkü mekanizmanın aynen devam edeceği kabulüne dayandırılmaz. Dengesizlik, piyasa işletim ve benzeri kesintiler net gelirde doğru yerde gösterilir.
Rezervuarlı ve nehir tipi tesislerin üretim esnekliği farklıdır. Depolama, pik saat üretimi veya yan hizmet imkânı varsa teknik ve sözleşmesel olarak doğrulanır. Çevresel akış, sulama ve diğer su öncelikleri kullanılabilir suyu etkileyebilir. İklim değişkenliği için eldeki teknik çalışmanın senaryoları kullanılır; bilimsel kesinlik iddiası kurulmaz.
Lisans sonu, su hakkı sonu ve temel ekipman ömrü aynı tarihe denk gelmeyebilir. Büyük revizyon, yenileme, söküm veya devir yükümlülükleri uzun dönem nakit akışında ayrı ele alınır. Terminal değer kullanılıyorsa hakkın kalan süresi ve tesisin fiziksel durumu ile tutarlı olmalıdır.
Yapım aşamasındaki HES ve borç ayrımı
İnşa hâlindeki HES'te tamamlanan inşaat ve ekipman, sahaya gelmiş malzeme, avans, kalan yatırım ve devreye alma riski ayrı ele alınır. Su yapılarında jeolojik veya sözleşmesel sorunlar kalan maliyeti önemli ölçüde değiştirebilir; güncel bağımsız teknik rapor olmadan eski bütçe kesin kabul edilmez. Tamamlanmış değer, projenin izin, finansman ve teknik şartlarla bitirileceği varsayımına bağlıdır. Proje şirketinin kredi borcu varlık değerinden ayrı finansman kalemidir. İşletme veya özkaynak değeri isteniyorsa borç, nakit ve diğer şirket kalemleri ayrıca tanımlanır; santral varlık değeriyle otomatik netleştirilmez. Devreye alma testleri, geçici kabul, su tutma programı ve ilk işletme dönemindeki performans riski de tamamlanma senaryosunda uygun belge ve teknik görüşlerle değerlendirilir. Kabul sonrası garanti ve yüklenici sorumluluklarının süresi de ayrıca kayda alınır.
Rapor, riskler ve başvuru
Rapor; hak ve varlık kapsamını, lisans-sözleşme bilgilerini, teknik ve üretim analizini, gelir-gider varsayımlarını, yöntemleri, hassasiyetleri ve sonuç değerini içerebilir. Su, fiyat, kısıntı, arıza ve yenileme senaryoları sonucu önemli ölçüde değiştirebilir. Değerleme, gelecekteki üretimi veya geliri garanti etmez.
Teklif için tesis konumu, kurulu güç, işletmeye giriş tarihi, lisans ve su hakkı süresi, üretim geçmişi, değerleme amacı, kapsanacak varlıklar ve mevcut teknik-finansal belgeler paylaşılmalıdır. Saha güvenliği ve yetkili teknik personel erişimi önceden planlanır.